პოლიტიკა

საქართველო: პოლიციის მხრიდან არასათანადო მოპყრობა 2024 წლის ბოლოს გამართულ საპროტესტო აქციებზე, გამოძიების არაეფექტიანობა და ციხეების პირობები — ევროპის საბჭოს ანტიწამების კომიტეტის ანგარიში

2026 წლის 18 თებერვალს გამოქვეყნდა ევროპის საბჭოს წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობისა თუ დასჯის პრევენციის ევროპული კომიტეტის (CPT) ვიზიტის შემდგომი ანგარიში.

“ევროპის საბჭოს წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის პრევენციის ევროპულმა კომიტეტმა (CPT) დღეს გამოაქვეყნა ანგარიში საქართველოში განხორციელებული პერიოდული ვიზიტის შესახებ, რომელიც ჩატარდა 2024 წლის 18–29 ნოემბერს და 2025 წლის 21–22 იანვარს, ასევე საქართველოს ხელისუფლების პასუხი ამ ანგარიშზე.

CPT-მ შეაფასა პოლიციის იზოლატორებში მყოფ პირთა მიმართ მოპყრობა და მათთვის უზრუნველყოფილი გარანტიები, მათ შორის იმ პირების მდგომარეობა, რომლებიც დაკავებულნი იყვნენ 2024 წლის 29 ნოემბრიდან თბილისში მიმდინარე საჯარო დემონსტრაციებთან დაკავშირებით. დელეგაციამ ასევე შეისწავლა რამდენიმე სასჯელაღსრულების დაწესებულებისა და სამი ფსიქიატრიული საავადმყოფოს პირობები, განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო მოპყრობას, საცხოვრებელ პირობებსა და იძულებითი ჰოსპიტალიზაციის სამართლებრივ გარანტიებს.

2024 წლის 28 ნოემბრამდე გამოკითხული დაკავებულების აბსოლუტურმა უმრავლესობამ, რომლებიც იმ დროს ან ცოტა ხნის წინ იმყოფებოდნენ პოლიციის იზოლატორებში, განაცხადა, რომ პოლიცია მათთან კორექტულად იქცეოდა.

თუმცა, 29 ნოემბრის დემონსტრაციებთან დაკავშირებით თბილისში დაკავებულ პირებთან ინტერვიუსას CPT-მ მიიღო არასათანადო მოპყრობის მრავალი ბრალდება. გამოკითხულთა უმეტესობას აღენიშნებოდა ხილული დაზიანებები, ზოგიერთ შემთხვევაში მძიმე, რაც გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას საჭიროებდა. მათი აღწერით, დემონსტრაციის დროს ადგილი ჰქონდა პოლიციის ქცევის მკაფიო მოდელს: ნიღბიანი და კაპიუშონიანი, ამოუცნობი პოლიციელები ჯგუფებად ახორციელებდნენ დაკავებებს, დაკავებულ პირებს სხეულის სხვადასხვა ნაწილში ურტყამდნენ და ფეხებით სცემდნენ, ემუქრებოდნენ.

გავრცელებული ინფორმაციით, ცემა ხდებოდა განმეორებით, ერთდროულად რამდენიმე თანამშრომლის მხრიდან, მათ შორის მაშინაც, როცა დაკავებულებს ხელები ზურგს უკან ჰქონდათ დაბორკილი. თითქმის ყველა შემთხვევაში ძალადობა წყდებოდა მას შემდეგ, რაც პირებს ნიღბის არმქონე პოლიციელებს გადასცემდნენ.

CPT კიდევ ერთხელ იმეორებს თავის ხანგრძლივ რეკომენდაციას, რომ საქართველოს ხელისუფლებამ უნდა უზრუნველყოს, რომ დაკავებისას პოლიციამ გამოიყენოს მხოლოდ აბსოლუტურად აუცილებელი და პროპორციული ძალა. კომიტეტის განცხადებით, არ არსებობს და ვერ იარსებებს რაიმე გამართლება ძალადობისთვის იმ პირების მიმართ, რომლებიც უკვე პოლიციის კონტროლქვეშ იმყოფებიან.

კომიტეტმა ასევე ხაზი გაუსვა მასობრივი შეკრებების მართვის ტექნიკებში გადაუდებელი ტრენინგის აუცილებლობას და იმას, რომ დემონსტრაციებზე მობილიზებულ ყველა ნიღბიან სამართალდამცველს უნდა ჰქონდეს ხილული იდენტიფიკაცია. პოლიციაში ჩატარებული ყველა დაკითხვის ელექტრონული ჩაწერა დამატებით დაიცავდა დაკავებულებს არასათანადო მოპყრობისგან.

პოლიციის შესაძლო დარღვევების გამოძიების ეფექტიანობასთან და დაუსჯელობის ხანგრძლივ პრობლემასთან დაკავშირებით, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის (SIS) გაუქმება და მისი ფუნქციების პროკურატურაში გადაცემა შეფასებულია როგორც შემაშფოთებელი ნაბიჯი. სამართალდამცველთა მიერ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოსაძიებლად დამოუკიდებელი მექანიზმის შექმნა კომიტეტის მრავალწლიანი რეკომენდაციაა. დამოუკიდებელი ორგანოს გაუქმება, მისი გაძლიერების ნაცვლად, CPT-ის შეფასებით, საპირისპირო მიმართულებით გადადგმული ნაბიჯია.

რაც შეეხება მონახულებულ ციხეებს, CPT აღნიშნავს, რომ სისტემაში ზოგადად გადატვირთულობა არ ფიქსირდება, თუმცა გარკვეულ დაწესებულებებში ადგილობრივი გადატვირთულობა კვლავ პრობლემად რჩება. პროგრესი არ შეინიშნებოდა ნახევრად ღია ტიპის ციხეების („ზონების“) დახურვის მიმართულებით, სადაც კვლავ მწვავედ დგას ისეთი პრობლემები, როგორიცაა გადატვირთულობა, პატიმართა განაწილების პოლიტიკის არარსებობა, პატიმართა შორის ძალადობა, არაფორმალური იერარქიის გავლენა, აქტივობების სიმწირე და პერსონალის უკმარისობა.

საჭიროა გადამწყვეტი ნაბიჯები გამოცხადებული მიზნის — სამი „ზონის“ დახურვისა და მათი ჩანაცვლების მცირე, მოდულური, რეაბილიტაციაზე ორიენტირებული დაწესებულებებით, მეტი პერსონალით.

კომიტეტის შეფასებით, საქართველოს ციხეებში რეჟიმების განვითარების კუთხით პროგრესის არარსებობა წარმოადგენს ხელისუფლების რეალურ ჩავარდნას. პატიმრებს, როგორც წესი, არ აქვთ ორგანიზებული აქტივობები საკნის გარეთ; ბევრი მათგანი დღეში 23 საათამდეა საკანში ჩაკეტილი (გამონაკლისია ქსნის №15 დაწესებულება).

გარდა ამისა, მრავალი პატიმარი თვეების, ზოგჯერ წლების განმავლობაში იმყოფება იზოლაციაში, შეზღუდული ადამიანური კონტაქტით და ხშირად მუდმივი ვიდეოთვალთვალის პირობებში. CPT ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ეს მიუღებელია და მოუწოდებს ხელისუფლებას მიზნობრივი აქტივობების პროგრამების შემუშავებისა და დანერგვისკენ.

ციხეების სამედიცინო მომსახურება ზოგადად შეფასებულია დადებითად — შესვლისას ტარდება საფუძვლიანი სამედიცინო შემოწმება და სათანადოდ ფიქსირდება დაზიანებები. თუმცა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მომსახურება კვლავ არასაკმარისია, ხოლო დამოკიდებულების მქონე პატიმრებთან მიდგომა ძირითადად დეტოქსიკაციით შემოიფარგლება, საკმარისი ხელმისაწვდომობის გარეშე შენარჩუნების თერაპიაზე.

ყველა მონახულებული ციხე მწვავედ განიცდის პერსონალის ნაკლებობას — როგორც უსაფრთხოების, ისე სოციალური მუშაკების მიმართულებით, რაც ადეკვატური რეჟიმის ჩამოყალიბებას პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის. CPT ამ მდგომარეობას სრულად მიუღებლად მიიჩნევს.

მონახულებულ ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში კომიტეტს არ მიუღია პაციენტების მიმართ ბოლოდროინდელი არასათანადო მოპყრობის ბრალდებები პერსონალის მხრიდან; პაციენტებს შორის ძალადობა იშვიათი იყო და სათანადოდ კონტროლდებოდა. ქუთირის საავადმყოფო მნიშვნელოვნად განახლდა და უზრუნველყოფდა კარგ პირობებს, ასევე ხელვაჩაურის დაწესებულება. თუმცა, თბილისის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში პირობები საჭიროებს გადაუდებელ გაუმჯობესებას და შეიძლება შეფასდეს როგორც ღირსების შემლახავი.

კომიტეტი რეკომენდაციას აძლევს, რომ ამ დაწესებულებაში პაციენტების საცხოვრებელი პირობები მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდეს.

ფსიქიატრიული მკურნალობა ძირითადად ეყრდნობა პირველი თაობის ანტიფსიქოზურ პრეპარატებს, რაც ზრდის გვერდითი ეფექტების რისკს. CPT რეკომენდაციას იძლევა მათი გამოყენების შემცირებისა და საჭიროების შემთხვევაში ახალი თაობის მედიკამენტებზე გადასვლის შესახებ. თერაპიული და რეაბილიტაციური აქტივობები პერსონალის ნაკლებობის გამო ძალზე შეზღუდულია. ფიზიკური შეზღუდვის პრაქტიკა, ზოგადად, პროპორციული ჩანდა, თუმცა ქიმიური შეზღუდვის შემთხვევები სათანადოდ არ ფიქსირდებოდა.

„ნებაყოფლობითი“ პაციენტებიდან ბევრს ფაქტობრივად თავისუფლება ჰქონდა შეზღუდული — ისინი ვერ ტოვებდნენ ჩაკეტილ განყოფილებებს, ხშირად ექვემდებარებოდნენ შეზღუდვას და არ სარგებლობდნენ იმ სამართლებრივი გარანტიებით, რომლებიც იძულებით ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებს ეკუთვნით.

აუცილებელია გადაუდებელი ნაბიჯების გადადგმა სამართლებრივი გარანტიების უზრუნველსაყოფად.

საქართველოს ხელისუფლებამ საკუთარ პასუხში წარმოადგინა ინფორმაცია და ჩამოთვალა ზომები, რომლებიც მიღებულია CPT-ის რეკომენდაციების შესაბამისად,“ -წერია ანგარიშში.